Vidhi

Lakshmi Puja Vidhi: Story in Hindi

Lakshmi · Also called श्री लक्ष्मी पूजन विधि, लक्ष्मी पूजा विधि, Diwali Lakshmi Puja

What to keep ready and every step of the Lakshmi-Ganesh puja in order, with the mantra for each step, from achaman to the closing prayer.

Text

॥ ॐ श्री गणेशाय नमः ॥

ध्यान दें: शुभ मुहूर्त (प्रदोष काल / स्थिर लग्न) अपने स्थानीय पंचांग या पंडितजी से देख लें। विधि परिवार और क्षेत्र की परम्परा के अनुसार थोड़ी भिन्न हो सकती है। यह सरल गृह-पूजन विधि है; जो मंत्र याद न हों, उनकी जगह "ॐ महालक्ष्म्यै नमः" बोलकर उपचार अर्पित कर सकते हैं। श्रद्धा सबसे मुख्य है।

पूजा सामग्री

• लक्ष्मी-गणेश की प्रतिमा या चित्र • चौकी और लाल या पीला वस्त्र • कलश (ताँबे या पीतल का) • आम के पत्ते और श्रीफल (नारियल) • गंगाजल और शुद्ध जल • पंचामृत (दूध, दही, घी, शहद, शक्कर) • रोली / कुमकुम, हल्दी, चंदन, सिंदूर • अक्षत (साबुत चावल) • मौली / कलावा • कमल या गेंदे के फूल, फूलमाला, दूर्वा • धूप, अगरबत्ती, कपूर • घी के दीपक और रुई की बत्ती • सुपारी, पान, लौंग, इलायची • फल और मिठाई • खील-बताशे, मखाने • सिक्के और कुछ नोट • कमलगट्टे या स्फटिक की माला (जप के लिए) • इत्र, लाल वस्त्र / मौली • बही-खाता, तिजोरी या कारोबारी वस्तुएँ • आरती की थाली, घंटी, शंख

पूजन की तैयारी

घर और पूजा-स्थान की सफाई करें। स्वयं स्नान करके स्वच्छ वस्त्र पहनें। पूजा के लिए उत्तर-पूर्व (ईशान) दिशा उत्तम मानी जाती है। चौकी पर लाल या पीला वस्त्र बिछाएँ। गणेशजी को बाईं ओर और लक्ष्मीजी को उनके दाईं ओर स्थापित करें। चौकी के पास जल से भरा कलश रखें। पूजा करने वाले का मुख पूर्व या उत्तर की ओर रहे। सारी सामग्री पहले से पास रख लें।

क्रमबद्ध पूजन विधि

१. आचमन और पवित्रीकरण

दाएँ हाथ में जल लेकर तीन बार आचमन करें, हर बार एक नाम बोलें। फिर "ॐ हृषीकेशाय नमः" बोलकर हाथ धो लें।

आचमन मंत्र:

ॐ केशवाय नमः।
ॐ नारायणाय नमः।
ॐ माधवाय नमः।

अब हाथ में जल लेकर स्वयं पर और पूजा-सामग्री पर छिड़कें।

पवित्रीकरण मंत्र:

ॐ अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा।
यः स्मरेत् पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः॥

२. दीप प्रज्वलन और तिलक

घी का दीपक जलाएँ और हाथ जोड़कर दीपक को प्रणाम करें। फिर स्वयं को और परिवार के सदस्यों को तिलक लगाएँ।

दीप मंत्र:

शुभं करोति कल्याणं आरोग्यं धनसम्पदा।
शत्रुबुद्धिविनाशाय दीपज्योतिर्नमोऽस्तु ते॥

३. संकल्प

दाएँ हाथ में जल, अक्षत, पुष्प और एक सिक्का लें। अपना नाम, गोत्र, स्थान और तिथि बोलकर संकल्प करें। सरल हिन्दी संकल्प इस प्रकार है।

संकल्प:

"मैं (अपना नाम), (गोत्र), (स्थान) में, आज (तिथि) को, श्री महालक्ष्मीजी की प्रसन्नता के लिए तथा अपने परिवार के सुख, शान्ति, धन-धान्य और समृद्धि की कामना से यह पूजन कर रहा / रही हूँ। हे माँ, मेरा यह पूजन स्वीकार करें।"

इसके बाद जल भूमि पर या किसी पात्र में छोड़ दें।

४. श्री गणेश पूजन

हर पूजा में सबसे पहले गणेशजी का पूजन होता है। गणेशजी को जल, पंचामृत और फिर शुद्ध जल से स्नान कराएँ। उन्हें वस्त्र या मौली, रोली-अक्षत का तिलक, दूर्वा, पुष्प और मोदक या मिठाई अर्पित करें।

गणेश ध्यान मंत्र:

वक्रतुण्ड महाकाय सूर्यकोटि समप्रभ।
निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा॥

नाम मंत्र (पूजन करते समय):

ॐ गं गणपतये नमः।

५. कलश पूजन

कलश में जल और गंगाजल भरें, उसमें सुपारी, सिक्का, अक्षत और दूर्वा डालें। मुख पर आम के पत्ते रखें और ऊपर श्रीफल रखें, जिस पर मौली लपेटी हो। कलश पर रोली से स्वस्तिक बनाकर पुष्प-अक्षत चढ़ाएँ।

कलश मंत्र:

कलशस्य मुखे विष्णुः कण्ठे रुद्रः समाश्रितः।
मूले तत्र स्थितो ब्रह्मा मध्ये मातृगणाः स्मृताः॥

वरुण नमन:

ॐ वरुणाय नमः।

६. श्री लक्ष्मी ध्यान

हाथ जोड़कर, आँखें बंद करके माँ लक्ष्मी के कमल पर विराजमान, हाथ में कमल लिए, स्वर्ण-वर्ण स्वरूप का ध्यान करें।

ध्यान मंत्र:

या सा पद्मासनस्था विपुलकटितटी पद्मपत्रायताक्षी
गम्भीरावर्तनाभिः स्तनभरनमिता शुभ्रवस्त्रोत्तरीया।
लक्ष्मीर्दिव्यैर्गजेन्द्रैर्मणिगणखचितैः स्नापिता हेमकुम्भैः
नित्यं सा पद्महस्ता मम वसतु गृहे सर्वमाङ्गल्ययुक्ता॥

७. आवाहन और आसन

हाथ में अक्षत-पुष्प लेकर माँ लक्ष्मी का आवाहन करें और प्रतिमा के सामने चढ़ाएँ। फिर कमल या पुष्प का आसन अर्पित करें।

आवाहन मंत्र:

सर्वलोकस्य जननीं सर्वसौख्यप्रदायिनीम्।
सर्वदेवमयीमीशां देवीमावाहयाम्यहम्॥
ॐ श्री महालक्ष्म्यै नमः, आवाहयामि।

आसन मंत्र:

तप्तकाञ्चनवर्णाभं मुक्तामणिविराजितम्।
अमलं कमलं दिव्यमासनं प्रतिगृह्यताम्॥

८. पाद्य, अर्घ्य और आचमन

जल से माँ के चरण धोने की भावना से पाद्य दें, फिर अर्घ्य और आचमन अर्पित करें (प्रतिमा के सामने पात्र में जल छोड़ें)।

मंत्र:

ॐ श्री महालक्ष्म्यै नमः, पाद्यं समर्पयामि। अर्घ्यं समर्पयामि। आचमनीयं समर्पयामि।

९. स्नान (पंचामृत और शुद्ध जल)

प्रतिमा को पहले पंचामृत से, फिर गंगाजल मिले शुद्ध जल से स्नान कराएँ। यदि चित्र हो तो पुष्प से जल के छींटे दें। स्नान के बाद स्वच्छ वस्त्र से पोंछें।

स्नान मंत्र:

गङ्गादिसर्वतीर्थेभ्य आनीतं तोयमुत्तमम्।
भक्त्या समर्पितं तुभ्यं स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम्॥

१०. वस्त्र और आभूषण

लाल या गुलाबी वस्त्र, मौली और आभूषण अर्पित करें।

वस्त्र मंत्र:

दिव्याम्बरं नूतनं हि क्षौमं त्वतिमनोहरम्।
दीयमानं मया देवि गृहाण जगदम्बिके॥

११. गंध, सिंदूर, अक्षत और पुष्प

माँ को चंदन, रोली, हल्दी, सिंदूर और अक्षत चढ़ाएँ। फिर कमल या अन्य पुष्प और फूलमाला अर्पित करें। इत्र चढ़ाना शुभ माना जाता है।

पुष्प मंत्र:

माल्यादीनि सुगन्धीनि मालत्यादीनि वै प्रभो।
मयाऽऽहृतानि पुष्पाणि पूजार्थं प्रतिगृह्यताम्॥

१२. अंग पूजा

प्रत्येक नाम बोलते हुए अक्षत और पुष्प माँ के उस अंग की भावना से चढ़ाएँ।

ॐ चपलायै नमः, पादौ पूजयामि।
ॐ चञ्चलायै नमः, जानुनी पूजयामि।
ॐ कमलायै नमः, कटिं पूजयामि।
ॐ कात्यायन्यै नमः, नाभिं पूजयामि।
ॐ जगन्मात्रे नमः, जठरं पूजयामि।
ॐ विश्ववल्लभायै नमः, वक्षःस्थलं पूजयामि।
ॐ कमलवासिन्यै नमः, हस्तौ पूजयामि।
ॐ कमलपत्राक्ष्यै नमः, नेत्रत्रयं पूजयामि।
ॐ श्रियै नमः, शिरः पूजयामि।

१३. अष्टलक्ष्मी पूजन

माँ लक्ष्मी के आठ स्वरूपों का नाम लेकर एक-एक अक्षत या पुष्प चढ़ाएँ।

ॐ आदिलक्ष्म्यै नमः।
ॐ धनलक्ष्म्यै नमः।
ॐ धान्यलक्ष्म्यै नमः।
ॐ गजलक्ष्म्यै नमः।
ॐ सन्तानलक्ष्म्यै नमः।
ॐ वीरलक्ष्म्यै नमः।
ॐ विजयलक्ष्म्यै नमः।
ॐ विद्यालक्ष्म्यै नमः।

१४. धूप और दीप

धूप या अगरबत्ती जलाकर माँ को दिखाएँ, फिर घी का दीपक दिखाएँ। घंटी बजाते रहें।

धूप मंत्र:

वनस्पतिरसोद्भूतो गन्धाढ्यो गन्ध उत्तमः।
आघ्रेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम्॥

दीप मंत्र:

साज्यं त्रिवर्तिसंयुक्तं वह्निना योजितं मया।
दीपं गृहाण देवेशि त्रैलोक्यतिमिरापहम्॥

१५. नैवेद्य (भोग)

खील-बताशे, मिठाई, फल और मखाने का भोग लगाएँ। भोग पर तुलसी दल या जल का छींटा देकर अर्पित करें और कुछ देर हाथ जोड़कर रखें। इसके बाद आचमन के लिए जल दें।

नैवेद्य मंत्र:

शर्कराखण्डखाद्यानि दधिक्षीरघृतानि च।
आहारो भक्ष्यभोज्यं च नैवेद्यं प्रतिगृह्यताम्॥

१६. ताम्बूल और दक्षिणा

पान, सुपारी, लौंग-इलायची और दक्षिणा (सिक्के या नोट) अर्पित करें।

मंत्र:

ॐ श्री महालक्ष्म्यै नमः, ताम्बूलं समर्पयामि। दक्षिणां समर्पयामि।

१७. कुबेर, बही-खाता और तिजोरी पूजन

तिजोरी या धन रखने के स्थान पर स्वस्तिक बनाकर पुष्प-अक्षत चढ़ाएँ। व्यापारी लोग बही-खाता और कलम-दवात पर रोली-अक्षत चढ़ाकर पूजन करें।

कुबेर मंत्र:

ॐ यक्षाय कुबेराय वैश्रवणाय धनधान्याधिपतये
धनधान्यसमृद्धिं मे देहि दापय स्वाहा॥

१८. मंत्र जप

कमलगट्टे या स्फटिक की माला से अपनी सामर्थ्य के अनुसार मंत्र का जप करें (११, २१, ५१ या १०८ बार)। जप शान्त मन से और शुद्ध उच्चारण के साथ करें।

लक्ष्मी बीज मंत्र:

ॐ श्रीं ह्रीं श्रीं कमले कमलालये प्रसीद प्रसीद।
ॐ श्रीं ह्रीं श्रीं महालक्ष्म्यै नमः॥

लक्ष्मी गायत्री मंत्र:

ॐ महालक्ष्म्यै च विद्महे विष्णुपत्न्यै च धीमहि।
तन्नो लक्ष्मीः प्रचोदयात्॥

सरल नाम मंत्र:

ॐ श्रीं ह्रीं क्लीं महालक्ष्म्यै नमः॥

१९. स्तुति

महालक्ष्मी नमन:

नमस्तेऽस्तु महामाये श्रीपीठे सुरपूजिते।
शङ्खचक्रगदाहस्ते महालक्ष्मि नमोऽस्तु ते॥

देवी स्तुति:

या देवी सर्वभूतेषु लक्ष्मीरूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः॥

यदि समय हो तो श्रीसूक्त या महालक्ष्म्यष्टक का पाठ भी करें।

२०. आरती

कपूर और घी के दीपक से पहले गणेशजी की आरती करें, फिर पूरे परिवार के साथ "ॐ जय लक्ष्मी माता" आरती गाएँ। आरती थाली को माँ के सामने चार बार चरणों में, दो बार नाभि पर, एक बार मुख पर और सात बार पूरे विग्रह पर घुमाएँ। फिर सब लोग आरती लें और जल का आचमन करें।

२१. पुष्पांजलि और प्रदक्षिणा

हाथ में पुष्प लेकर माँ को अर्पित करें और अपनी मनोकामना मन में कहें। फिर अपने स्थान पर खड़े होकर तीन बार प्रदक्षिणा करें।

प्रदक्षिणा मंत्र:

यानि कानि च पापानि जन्मान्तरकृतानि च।
तानि तानि प्रणश्यन्ति प्रदक्षिणे पदे पदे॥

२२. क्षमा प्रार्थना

क्षमा मंत्र:

आवाहनं न जानामि न जानामि विसर्जनम्।
पूजां चैव न जानामि क्षमस्व परमेश्वरि॥
मन्त्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं सुरेश्वरि।
यत्पूजितं मया देवि परिपूर्णं तदस्तु मे॥

अन्त में प्रणाम करके कहें: "हे माँ, पूजा में जो भी कमी रही हो, उसे क्षमा करें और हमारे घर में स्थायी निवास करें।"

२३. प्रसाद और समापन

प्रसाद पहले परिवार और आसपास के लोगों में बाँटें, फिर स्वयं ग्रहण करें। पूजा के बाद दीपक रात भर जलता रहे, इसके लिए उसमें पर्याप्त घी रखें। लक्ष्मी-पूजन में प्रतिमा का विसर्जन नहीं किया जाता। प्रतिमा को सम्मान के साथ अपनी जगह रहने दें।

॥ श्री महालक्ष्मी माता की जय ॥

Source and credit

Written for iDharma

Written by the owner, श्री सत्यनारायण कथा और लक्ष्मी पूजा विधि.

View the source text

Licence: All rights reserved by the owner

Changes made for this app:

  • Page markup, templates, footnotes and contributor credit lines were removed.
  • The text was divided into headings and verses, normalised to Unicode, and spacing and danda marks were tidied.
  • Roman letters, where shown, are generated by iDharma from the original script.

When to recite

Read on these days: